Voleybolda servis va rotatsiya qoidalari
Servis va rotatsiya — voleybol taktikasining asosi. Olti o‘yinchidan iborat jamoa oldingi va orqa chiziqlarga bo‘linadi, va har safar jamoa servis huquqini qo‘lga kiritganda (raqib uni boy berganidan keyin) barcha o‘yinchilar soat strelkasi bo‘yicha bir o‘rinta siljiydi. Shu qoida tufayli birorta o‘yinchi doimo to‘r oldida yoki doimo himoyada o‘ynamaydi.
Quyida FIVB Official Volleyball Rules bo‘yicha servis va rotatsiyaning asosiy qoidalari.
1–6 zonalar va vazifasi
Maydon olti zonaga bo‘linadi. 1-zona — orqa o‘ng burchak (bu yerdan servis beriladi). 2-zona — oldingi o‘ng. 3-zona — oldingi markaz. 4-zona — oldingi chap. 5-zona — orqa chap. 6-zona — orqa markaz. Oldingi chiziq (2, 3, 4 zonalar) to‘r oldida hujum qilish huquqiga ega; orqa chiziq (1, 6, 5) — faqat 3 m chizig‘i ortidan sakrash bilan.
Servis g‘alabasidan keyin jamoa bir pozitsiyaga siljiydi: 2-zona o‘yinchisi → 1-zonaga (servis beruvchi bo‘ladi), 1-zona o‘yinchisi → 6-zonaga.
Servis g‘alabasidan keyin majburiy rotatsiya
Rotatsiya faqat jamoa raqibdan servisni qaytarib olganda (sideout) sodir bo‘ladi. Agar jamoa o‘zi servis berib ochko olgan bo‘lsa — o‘yinchilar o‘rinlarida qoladi, o‘sha o‘yinchi servisni davom ettiradi.
Demak, bitta servis beruvchi ketma-ket bir nechta ochko olishi mumkin. Havaskorlar darajasida 5–8 ta servis seriyasi — oddiy holat.
Libero servis bermaydi (istisnolar bilan)
Klassik FIVB qoidalari bo‘yicha libero servis berolmaydi. Ammo 2010 yildan bitta pozitsiyada libero servis berishi mumkin degan opsiya joriy etilgan — bu bolalar jamoalari trenerlari uchun qulay. Katta turnirlarda bu opsiya ko‘pincha o‘chirib qo‘yiladi.
Liberoning servis navbati kelganda, odatda boshqa himoyachi maydonga chiqib servis beradi, libero esa shu vaqt davomida maydondan tashqarida qoladi.
Servisga 8 soniya
Hakam hushtak chalganidan keyin servis beruvchida to‘pni o‘yinga kiritish uchun 8 soniya bor. Ulgurmasa — ochko raqibga. Bu qoida o‘yinni qasddan cho‘zishni oldini olish uchun joriy etilgan.
Yana bir narsa: servis beruvchining to‘pni tashlash uchun aniq bitta urinishi bor. Tashlab urmasa (ushlab olsa yoki tushib ketishiga yo‘l qo‘ysa) — bu xato.
Servis turlari
Pastdan — eng oddiy, to‘p pastdan-yondan uriladi, yangi boshlovchilarga mos. Yuqoridan planer — havaskorlar orasida eng tarqalgan turi: to‘p deyarli aylanmasdan «suzib» uchadi. Sakrash bilan kuchli servis (jump serve) — yugurib kelib hujumdek uriladigan servis, professional darajada qo‘llanadi.
Servislarning barchasi servis zonasidan — orqa chiziq ortidagi 9 m kenglikdagi maydondan beriladi. Ichidagi har qanday nuqtadan urish mumkin.
Mavzu bo‘yicha savollar
Rotatsiya faqat jamoa raqibdan servisni qaytarib olganda (sideout) sodir bo‘ladi.
Soat strelkasi bo‘yicha: 2-zona o‘yinchisi 1-zonaga, 1-zona o‘yinchisi 6-zonaga.
Hakam hushtagidan keyin 8 soniya. Ulgurmasa — ochko raqibga.
Klassik qoidalar bo‘yicha — yo‘q. 2010 yildan bir pozitsiyada bera oladi degan opsiya bor, ammo katta turnirlarda ko‘pincha o‘chiriladi.