24 sekund qoidasi va boshqa vaqt qoidalari
Basketbol — har bir soniyasi tartibga solingan o‘yin. FIBA qoidalari bo‘yicha hujumga atigi 24 soniya, markazdan o‘tishga 8, yon chiziqdan to‘p kiritishga 5, uch sekundlik zonada bo‘lish esa 3 soniya bilan cheklangan. Shu limitlarning barchasi o‘yinni tezlashtirib turadi va ulardan birortasini buzish to‘pni yo‘qotishga olib keladi.
Vaqt qoidalari — basketbolni futbol yoki voleyboldan tubdan ajratib turadigan narsa: bu yerda to‘pga egalik orqali «hisobni ushlab turish», halqa ostida «turib qolish» yoki to‘pni sekin kiritish mumkin emas. Havaskorlar FIBA standartini ko‘pincha NBA yoki 3×3 stritbol bilan aralashtirib yuboradi — farqlar esa prinsipial.
Quyida asosiy limitlarning barchasini ko‘rib chiqamiz va FIBA, NBA hamda Toshkent ko‘chalarida o‘ynaladigan 3×3 formati orasidagi farqlarni ko‘rsatamiz.
24 sekund qoidasi: hujumning asosiy taymeri
Jamoa to‘pni nazoratga olgan paytdan boshlab halqaga zarba berish uchun aniq 24 soniyasi bor. Zarba yo halqaga kirishi, yo halqa chetiga (duga) tegishi kerak — aks holda «24 soniya» qoidabuzarligi va to‘p raqibga o‘tadi.
Agar zarba tugashidan oldin himoyachi foul qilgan yoki to‘p himoyachilardan autga chiqib ketgan bo‘lsa, taymer 24 ga emas, balki 14 soniyaga tushiriladi (FIBA bu qoidani o‘yinni tezlashtirish uchun 2018 yilda kiritgan).
Agar zarbadan keyin to‘p halqa chetiga tegib, hujumchi jamoa uni qaytarib olgan bo‘lsa, taymer ham 14 soniyaga tushiriladi. Bu qoida FIBA va NBAda bir xil — lekin 3×3 da hujum atigi 12 soniya davom etadi.
Markazdan o‘tishga 8 sekund va to‘p kiritishga 5
O‘z zonasida to‘pni qo‘lga olgandan keyin jamoa uni 8 soniya ichida markaziy chiziqdan o‘tkazishi shart. Ulgurmasa — qoidabuzarlik, to‘p raqibga. Shu qoida jamoalarni tez pressing qilishga majbur etadi va himoyaga o‘z yarmida «dam olish» imkonini bermaydi.
Yon yoki orqa chiziqdan to‘p kiritishda o‘yinchining pas berish uchun 5 soniyasi bor. Hisob hakam to‘pni bergan zahoti boshlanadi. Ulgurmasa — egalikni yo‘qotish.
«Pressing ostida 5 soniya qoidasi» ham bor: himoyachi to‘pli o‘yinchini bir metr radiusda zich qo‘riqlayotgan paytda, u 5 soniya davomida pas bermasa, otmasa yoki dribling qilmasa — bu qoidabuzarlik. Havaskor maydonlarda kam qo‘llaniladi, chempionatlarda esa shart.
3 sekund zonada: uch sekundlik qoida
Hujumchi jamoa o‘yinchisi raqibning uch sekundlik zonasida (halqa ostidagi to‘rtburchak) ketma-ket 3 soniyadan ortiq tura olmaydi. Shu qoida senterlarga halqa ostida «yashab qolish»ga imkon bermaydi va hujumni harakat qilishga majbur etadi.
Hisob jamoa hujum zonasida to‘pni nazoratga olgan zahoti boshlanadi. O‘yinchi 3 soniyadan ortiq kechiksa — qoidabuzarlik va to‘pni yo‘qotish.
Himoyaga oid «3 soniya qoidasi» ham bor, lekin faqat NBAda: himoyachi o‘zining uch sekundligida o‘yinchini faol qo‘riqlamasdan tura olmaydi. FIBAda bunday qoida yo‘q va himoyachi zonada xohlagancha tura oladi.
FIBA, NBA va 3×3 farqlari
FIBA: choraklar 10 daqiqadan, hujum 24 soniya (qaytarib olingandan keyin 14 ga tushadi), chorakda jamoaga 4 foul, shaxsiy 5. Bu xalqaro basketbol va O‘zbekiston chempionatlarining standarti.
NBA: choraklar 12 daqiqadan, hujum 24 soniya, jamoaga 4 foul, shaxsiy 6 ta, himoyaga oid 3 soniya qoidasi bor. Toshkentdagi havaskor maydonlarda bu qoidalar odatda qo‘llanilmaydi.
FIBA 3×3 (stritbol): matchga bitta taymer — 10 daqiqa yoki 21 ochkogacha, hujum atigi 12 soniya, uch ochkolik chiziq ortidan urilgan zarba 2 ochko, qolganlari — 1 ochko. Standart maydonning yarmida bitta halqa bilan o‘ynaladi — bu ko‘cha maydonchalari va mikro-turnirlar uchun format.
Travel (yugurish): vaqt qoidasi emas, lekin shu yerda
Travel (yugurish) — vaqt qoidasi emas, ammo uni ko‘pincha vaqt limitlari bilan aralashtirib yuborishadi, chunki u ham «to‘p bilan harakat» haqida. Qoida oddiy: to‘pni qo‘lga olgan holda, dribling qilmasdan faqat 2 qadam tashlash mumkin. Driblingsiz uchinchi qadam — travel va to‘pni yo‘qotish.
Tayanch oyoqni almashtirish ham travel sanaladi: o‘yinchi to‘xtab, bir oyog‘ini tayanch qilib belgilagan bo‘lsa, uni keyin almashtirolmaydi — bu qoidabuzarlik.
Havaskor o‘yinlarda hakamlar travelni qat’iy hushtaklab chaqiradilar, chunki bu eng ko‘rinarli qoidabuzarliklardan biri. Kapitanlar bilishi shart: dribling birinchi qadamdan oldin boshlanishi kerak, aks holda — ikki marta dribling (double dribble), bu ham to‘pni yo‘qotishga olib keladi.
Mavzu bo‘yicha savollar
24 soniya — zarba uchun. Agar to‘p halqa chetiga tegsa va hujum jamoasi uni qaytarib olgan bo‘lsa, taymer 24 emas, 14 soniyaga tushadi.
O‘z zonasida to‘pni olgan paytdan boshlab 8 soniya. Jamoa ulgurmasa — to‘p raqibga.
Hujumchi o‘yinchi raqibning uch sekundlik zonasida ketma-ket 3 soniyadan ortiq tura olmaydi. Aks holda — qoidabuzarlik va to‘pni yo‘qotish.
12 soniya (oddiy basketboldagi 24 emas). Aynan shu stritbol tempini ikki barobar tezroq qilib yuboradi.
Travel — driblingsiz to‘pni qo‘lda ikkidan ortiq qadam olib yurish. Double dribble — o‘yinchi driblingni to‘xtatib, to‘pni qo‘lga olgandan keyin yana driblingni boshlashi. Ikkalasi ham to‘pni yo‘qotishga olib keladi.